Երկարորյա, Uncategorized

Արագածոտնի մարզ

Արագածոտնի մարզ ի մսին

Արագածոտնի մարզն զբաղեցնում է Արարատյան ֆիզիկա-աշխարհագրական շրջանի հյուսիսարևմտյան մասը (950 մ-ից մինչև 4090 մ բացարձակ բարձրությունները)։ ակերևույթի մեծ մասը կազմված է տարբեր տիպի ու բնույթի երիտասարդ հրաբխային լավաներից։ Այստեղ են գտնվում Թալինի, Կարմրաշենի, Ապարանի սարավանդները, որոնց մակերևույթին բնորոշ են խարամային կոները, տուֆային դաշտերը, քարակարկառները։ Այստեղ է գտնվում Փոքր Սիփան լեռը։ Բազմաթիվ են լավային ծածկույթների տակից բխող սառնորակ աղբյուրները, որոնցից սնվում են գետակները։ Քասաղի վրա կառուցվել է Ապարանի ջրամբարը։ Հայտնի է Մաստարայի սելավային գետակը, որը հաճախ վարարելով մեծ վնաս է հասցնում ցանքատարածություններին։ Եթե տարվա ամենատաք ամսվա՝ հուլիսի միջին ջերմաստիճանը լեռան ստորոտում լինում է 24-ից ոչ պակաս, ապա բարձրլեռնային գոտում չի բարձրանում 6-ից։ Արագածի մերձգագաթային հատվածում նույնիսկ ամռանը կարելի է հանդիպել ձնաբծերի։ Նույն օրինաչափությամբ էլ լանջերն ի վեր փոխվում է մթնոլորտային տեղումների քանակը՝ 400 մմ-ից մինչև 1000 մմ։ Մարզի տարածքը մեծ մասը զբաղեցնում են լեռնային սևահողերը՝ ծածկված տափաստանային բուսականությամբ։ Բարձր լեռնային մասերում, լեռնամարգագետնային հողերի վրա տարածվում են մերձալպյան և ալպյան մարգագետիններ, որոնք հաճախ ընդմիջվում են քարակարկառներով ու լերկ ժայռերով։ Որոշ վայրերում հանդիպում են կաղնու ոչ ընդարձակ անտառակներ։ Օգտակար հանածոները բազմազան չեն, բայց պաշարները մեծ են։ Դրանք հիմնականում հրաբխային ապարատեսակներին են՝ բազմագույն տուֆերը, բազալտը, պեռիլտը, հրաբխային խարամը, որոնք իրենց գոյությամբ պարտական են Արագած լեռան հրաբխային ժայթքումներին և ծառայում են որպես որակյալ շինանյութ։ Մարզը հարուստ է նաև բարձրորակ խմելու ջրի պաշարներով։ Մարզում շատ են ոչ միայն բնական, այլև պատմական ու ճարտարապետական հուշարձանները։ Մարզկենտրոնի հարևանությամբ գտնվող Օշական գյուղում է գտնվում հայ գրերի ստեղծող սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շիրիմ-դամբարանը։ Մարզի տարածքով մեկ ցրված են միջնադարյան բազմաթիվ կառույցներ՝ կանգուն կամ ավերակ վիճակում։ Հայտնի են հատկապես Ամբերդը, Թալինի, Սաղմոսավանի, Աշտարակի եկեղիցիներն ու վանքերը։ Արագածոտնի մարզում է գտնվում Բյուրականի նշանավոր աստղադիտարանը, որը հիմնադրվել և տասնամյակներ անընդմեջ ղեկավարել է աշխարհռչակ գիտնական Վիկտոր Համբարձումյանը։

Advertisements
հայերեն, Uncategorized

Սասունցի Դավիթ

 

Դավիթ որ մնաց որբ,
Հորողբերներ էկան, ասին իրար։
Ձենով Հովան ասաց.— Վերգո,
Դո՛ւ կը տանես զԴավիթ,
Թե չէ՝ ե՛ս տանեմ։
Վերգոն ասաց.— Չէ, ես որդի ունեմ,
Դո՛ւ տար, պահի…
Ձենով Հովան տարավ զԴավիթ,
Արավ իրան հոգեզավակ։
Էլան, ու էդ Սասնա քաղաք
Ինչքան ծծմեր որ կար՝
Էտա տղան տվին զետա ծծմեր։
Տղան ո՛չ մեկի ծիծ էլ չրվերցուց։
Ձենով Հովան քաղաքացիք ժողվեց Էդտեդ,

Ասաց.— Էսա տղան տի մեռնի։
Բա ի՞նչ անենք, բա ի՞նչ չանենք,
ԶԴավիթ չենք կա՛րնա շահի։
Սասնեցիք ասին.
— Մհեր յոթ տարի որ Մըսըր մնաց,
Մըկա էնտեղ ծծմեր մի կա,
Ու Մհերի խաթեր համար՝ ըզԴավիթ տի շահի։
ԶԴավիթ Մըսըր ուղարկի.
Էնի էնտեղ տ’ապրի, թե չէ էստեղ
Անկարելի՛ բան է.— ծիծ չի վերցու։

3

Հովան ասաց.— Բա ո՞վ կ’տանի, բա ո՞վ չի տանի։
Ասին.— Քուռկիկ Ջալալու թամբի վրեն դի՛ր,
Ամուր մի կապիր,
Քուռկիկ Ջալալուն լավ ճիպոտ մի զար,
Թող տանի Մըսըր։

Քուռկիկ Ջալալին ըզԴավիթ առավ,
Մեջ էրկինք-գետինք թռավ ու գնաց։
Մըսրա Մելքի մեր պատուհան նստե՝
Տեսավ թոզ կը գա դաշտերու վերան.
Տեսավ, որ կրակ գետնա էրեսեն կը տա վեր, էրկինք.
Մեջ էրկինք, մեջ գետինք կը մոտենա իր տան։
Մըսրա խաթուն ասաց.
— Էսի ամպ չի՛, կա ու չկա,
Էսի Քուռկիկ Ջալալու օտաց կրակն էսպես կ’ էլնի։
Դարձավ, ասաց.— Դռնապաններ,
Գնացեք դռներ բացեք.
Կո՛, ձի մի կը հասնի մեր դուռ։
Դռնապաններ հասան ու դռներ բացին։
Տեսավ Քուռկիկ Ջալալին է։

 

Բան մի վեր քամակին։
— Մըսրա Մելի՛ք,— կանչեց Իսմիլ խաթուն,
— Էն բան առեք, բերեք ինծի։

Մըսրա Մելիք գնաց, մոտիկացավ ձիուն։
Ձին իր գլուխ կոռեց։
Մելիք աչքեց, տեսավ— բարուր։
Ձիու քամկից բարուր առավ,
Տարավ էտուր Իսմիլ խաթուն։
Մելքի մեր բացեց ու ի՞նչ տեսավ—
Բարուրի մեջ՝ մանուկ Դավիթ,
Թուղթ մէլ գրուկ դրա՛ծ կըշտին։
Էդ թղթի մեջ Ձենով Հովան կ’ասե.
— Աղբո՛ր կընիկ, հարսե՛,
Մհերն էկավ էստեղ, էնոր տըղա՛ մ’ էլավ.
Մհեր ու իր կնիկ մեռան, տըղան մնաց որբ։
Ա՛ռ, Մհերի խաթեր համար տըղան շահե։
Մինչև որ քիչ մի մեծանա, չըդադարի.
Նոր ես կ’առնեմ, ե՛ս կը շահեմ։

Մըսրա թագավորի կընիկ միտ վե՛ ասաց.
— Մհեր ինձի օր մի աղեկություն արեց,
Էնոր խաթեր ես կը շահեմ Դավթին.
Իմ ծիծ կաթ կա՛ հալա.
Իմ տըղան կաթեն կը կըտրեմ,
Զէն կը շահեմ։ Շահե՛մ, էստեղ կենա,
Մելիքի հետ աղբե՛ր ըլնեն,
Իրար աղբերություն անեն,
Մըսը՜ր, ամբո՛ղջ էրկիր, զավթեն, տիրապետեն։
Հե՛յ, մըկա նոր Դավիթ տի մեծնա, էրթա Սասո՞ւն:

հայերեն, Uncategorized

Հարցեր և առաջադրանքներ

Նոյեմբերի յոթին, երեքշաբթի

Հարցեր և առաջադրանքներ

  1. Տաքստում գտեք հետևյալ արտահայտությոնները և բացատրեք՝ էտա տղան, էսա տղան տի մեռնի, լավ ճիպոտ մի զար, բան մի վեր քամակին:

Ձենով Հովան քաղաքացիք ժողվեց Էդտեղ,

Ասաց.— Էսա տղան տի մեռնի։

Ձենով Հովանը քաղաքացիներին հավաքեց և ասաց.

-Այս տղան պիտի մեռնի

Քուռկիկ Ջալալուն լավ ճիպոտ մի զար,
Թող տանի Մըսըր:

Քուռկիկ Ջալալուին լավ ճիպոտով զարկիր

Թող տանի Մսուր:

Բան մի վեր քամակին։
— Մըսրա Մելի՛ք,— կանչեց Իսմիլ խաթուն,
— Էն բան առեք, բերեք ինծի։

Մի բան կար մեջկին:

-Մսուր Մելիք – կանչեց Իսմիլ Խաթուն,

– Այդ բանը վերցրեք բերեք ինձի:

  1. Ինչպե՞ս Ձենով Հովհանն ու Վերգոն որոշեցին Դավթին ուղարկել Մըսր:

Նրանք Դավիթին կապեցին Քուռկիկ Ջալալուի վրա և ճիպոտով զարկեցին:

  1. Իսմիլ Խաթունի տղանյի անունն ի՞նչ էր:

Իսմիլ Խաթունի տղայի անունը Մըսրա Մելիք էր:

  1. Ինրո՞ւ Իսմիլ Խաթունը որոշեց Դավթին պահել, ի՞նչ գաղտնի միտք ուներ նա:

Նա մտածեց, որ Դավիթին դարձնի Մելիքի եղբայրը և հետ չուղարկի Սասուն:

 

հայերեն, Uncategorized

Աշնանային արձակուրդ

Աշնանային արձակուրդ

Ես աշնանային արձակուրտների ընթացքում կարդացել եմ մի գիրք որի մեջ կար լիքը հեքիաթներ։ Դրանցից մեկն էր ջրհորի խրտվիլակը։ Այնտեղ ինձ դուր եկավ երբ Իզնոել քաղաքի ջրհորի մոտ   հավաքվել էին մի խումբ ագռավներ ու նրանք որոշեցին մի խրտվիլակ պատրաստել այդ ջրհորի մոտ ու ագռավները գնացին։ Իսկ ինձ հանար ամենազվարճալին այն էր երբ մյուս քաղաքի զինվորները եկան ջրհորից ջուր վերցնելու ու տեսան այդ խրտվիլակին մտածելով որ այդ խրտվիլակը մի հսկա հրեշ է ու սկսեցին կրակել։ Բայց ինձ համար այստեղ տխուր հատված չկար։ Մյուս հեքիաթը <<Մատեոն ու Մարիուչան էր>> որն ինձ համար շատ հետաքրքիր էր ու իմ ամոնասիրելի հատվածը այն էր երբ Մարիուչաի ու Մատեոի հարսանիքի օրը Մատեոին մեռյալների թագավորը քամու տեսքո տարավ։ Բայց Մարիուչան չհանձնվեց ու գնաց Մատեոին երկար ժամանակ ման եկավ ու վերջապես գտավ։ Իսկ ինձ համար ամենատխուր մասը այն էր որ յոթ գլխանի պահակը քւզում էր ուտել Մատեոին բայց նրան չհաջողվեց։ Մեր հաջորդ հեքիաթը «Երեք նարինջ» հեքիաթն է, որը ես ամենաշատն եմ հավանել: Ես ամենաշատը հավանել եմ այն մասը երբ թագավորի և թագուհու տղան գնում է և երեք նարինջը գտնում է երեք փերիների և երկու թրչնակի օգնությամբ, որտեղ նաև կար մեկ աչքանի մի պահակ, որը հսկում էր այդ ամբողջ տարածքը:Ինձ համար ամենածիծաղելի հատվածը այն էր երբ աղջիկը բարձրաավ ծառը չտեղավորվե գլուխը դուրս մնաց ծառից և մեկ ոտքը կաղ և մեկ աչքը լավ չտեսնող տնտեսուհին եկավ նայեց այնտեղի լճակին տեսավ այդ աղջկա տեսքը ու մտածեց թե ինքն է, բայց հետո տեսավ, որ նա չե: Իմ ամենատծուր հատվածը այն էր երբ այդ տնտեսուհին ծառը թափ տվեց և այդ աղջիկը ցած ընկավ և նորից դարձավ նարինջ: Մյուս հեքիաթը <<Գեղեցկուհի Ֆանտարգիոնի>> մասին էր, որ երբեք այդպիսի անուն չեր եղել և ոչ էլ այդպիսի գհեղեցիկ աղջիկ և նա ունեցել է երկու քույրիկ: Նրանց հայրիկը ուներ երեք բուրգ մեկը երկնագույն, մյուսը ծիրանագույն և վերջինը սև: նա երբ նստում էր սևում նշանակում էր նա ինչ որ բանից դժգոհ էր, իսկ երբ երկնագույնին նշանակում է նա շատ ուրախ և երջանիկ է, բայց ծիրանագույնին նա դեռ երբեք չեր նստել: ինձ դուր չեկավ այն մասը երբ հայրիկը նստած էր իր սև բուրգին և երեք աղջիները գնացին հայրիկի մոտ և հարցրեցին թե ի՞նչ է պատահել: Հայրիկն ասաց.

-Մեր դիմացի սսարը մեզ խանգարում է և արևը մյուս թագավորությունից երկու ժամ շուտ է մայր մտնում: Ինձ դուր եկավ այն մասը երբ հայրիկը վերջապես նստել էր ծիրանագույն բուրգին և դա նշանակում էր, որ նրանց դեմ պատերազմ են հայտարարել և նա իր բոլոր աղջիկներին փորձեց դնել գեներալ, բայց չստացվեց, իսկ Ֆանտարգինոն եղավ շատ լավ գեներա: Եվ ես ահա կպատմեմ <<Մի գլուխ կաղամբի մասին >> ինձ այնտեղի դուր եկավ այն մասը երբ աղքատ ձկնոր ամուսինը եկավ տուն և կինն ասաց, որ նրանք ամբողջ օրը ձու են ուտում մի անգամ էլ կաղամբ ուտենք: Ինձ կամար զվարճալին այն էր երբ նրանք գնում են, որ հարևանից գողանան և իրար տեսնում իրարից վախենում են հետո էլ հարևանը ձկի դիմաց իրենց ամենալավ կաղամբն է տալիս: Եվ վերջինը <<Նոր շրջազգեստ>>-ի մասին է:Ինձ համար նա շատ ծիծաղելի էր, որ մի պառավ ու մարդ աղքատ են լինումայս աղքատ պառավը մի հին շրջազգեստ է ունենում և դա հազար տեղից կարում է ու հետո էլ ասեղ չի մնում, որ կարի և իր մարդը իր վերջին վաստակած գումարով իր կնոջը նոր շրջազգեստ է գնում տանում տուն տալիս իրեն հետո պառավն գալիս է և մարդուն ինչ է ասում, որ ին նոր շրջազգեստը կտոր-կտոր է արել և իր հինը վերանորոգել է:

 

Հայրենագիտություն, Uncategorized

Բջնի բերդ և Բջնի ամրոցի մասին

Պատմություն  Բջնի բերդ

Սարահարթի վրա Պահլավունի իշխանները 10-ից-11-րդ դարերում հիմնել են մի բերդ, որը դարեր ի վեր Նիգ գավառի գլխավոր ամրությունն էր և վերահսկում էր Բջնիի մատույցները։ Բերդը հարավից, արևելքից և մասամբ արևմուտքից պաշտպանված է վերձիգ ժայռերով, իսկ հյուսիսից և արևմուտքից՝ բրգավոր հենապատ-պարսպապատով, որն այժմ կիսավեր է։ Բերդում բազմաթիվ շենքերի ավերակներն ու հետքեր են մնացել։ Բջնի բերդի տիրակալն էր Վասակ Պահլավունին։

Բջնի ամրոց

Միջնադարյան ամրոցաշինության նշանավոր կառույցներից մեկը՝ Բջնիի ամրոցը, գտնվում է Հրազդան գետի աջ ափին, գյուղի արևելյան կողմում: Հիմնադրման ստույգ ժամանակը հայտնի չէ:Ամրոցը գյուղը բաժանում է երկու մասի (Մեծ Բջնի և Փոքր Բջնի): Մուտքը հյուսիսային կողմից է: Ամբողջ բերդատարածքը բաժանված է Մեծ և Փոքր մասերի, որոնք իրարից անջատվել են պարսպաշղթայով: Այստեղ նշմարելի են բազմաթիվ շինությունների ավերակներ ու հետքեր: 2007-2008 թթ-ից սկսվել են ամրոցի պարիսպների վերականգնման և ամրակայման, ինչպես նաև տարածքի պեղումների աշխատանքները: